– kitba u riċerka ta’ Gabriel Vella

(Erba’ dokumenti tal-Isqof Davide Cocco Palmieri lijuru biċ-ċar fejn sar it-twaqqif tal-Parroċċa biex isservi għall-Lvant ta’ Għawdexkollu fit-28 ta’ April 1688)

 Issa li ninsabu biss ftit ġimgħat ‘l bogħod milli niċċelebraw l-anniversarju tat-325 sena mit-twaqqif tal-Parroċċata’ Santa Marija tal-Qala, ħassejt il-ħtieġa li nikteb kelmtejn dwar dak kolluli ġara tliet mija u ħamsa u għoxrin sena ilu permezz ta’ erba’ dokumenti.

L-Ewwel Dokument

L-ewwel wieħed mid-dokumenti tal-Isqof Cocco Palmieri li kollha kemm huma jitkellmudwar it-twaqqif tal-erba’ parroċċi ġodda: Żebbuġ, Sannat, Xagħra u Qala huwadak tal-4 ta’ Mejju 1687 jiġifieri madwar sena qabel ma twaqqfu l-erba’parroċċi li għadni kif semmejt.

Dan id-dokument inkiteb eżattament wara l-ewwel Viżita Pastorali tal-Isqof f’Għawdex. Jidher li dak inhar għall-Isqof Palmieri, is-soluzzjoni għas-sitwazzjoni reliġjuża fil-gżira Għawdxija kienet li jitwaqqfu erba’ parroċċi ġodda: fiż-Żebbuġ, fix-Xagħra, f’Sannat u oħra fil-Qala. Billi dawn l-inħawikienu mbiegħda mir-Rabat, il-bżonn li jitwaqqfu dawn il-parroċċi kien ħafnaikbar. F’dokument mill-aktar qadim li illum jinsab ippublikat(ara: “Il-Matriċi Kolleġġjata tal-Assunta u l-Ewwel Parroċċi t’Għawdex”, 1975, pp. 118-120), il-parroċċi kellhom bżonnisiru f’Santa Margerita ta’ Sannat, f’Sant’ Anton Abbati tax-Xagħra, f’SantaMarija tal-Qala u f’ Santa Marija tal-Mirakli fiż-Żebbuġ. F’dan id-dokumentl-Isqof semma xi djar li kienu mxerrdin mal-kampanja kollha ta’Għawdex u qalhekk: “…uħud minn dawn id-djar huma erba’ mili jew aktar bogħod mir-Rabat ”.Din il-kwotazzjoni tirreferi biċ-ċar għad-djar tal-Qala minħabba li ebda raħalGħawdxi mhu imbiegħed mir-Rabat iktar minn erba’ mili ħlief ir-raħal tal-Qala.Skont il-kitba tal-4 ta’ Mejju 1687 nafu li n-nies tal-erba’ rħula msemmija maqatgħux milli jitolbu bla waqfien biex ikollhom l-istat ta’parroċċa.Fid-dokument tal-Isqof naraw li bħala rimedju għas-sitwazzjoni, Mons. CoccoPalmieri għażel lil Dun Ewġenju Azzopardi biex jagħmilha ta’ viċi parrokufl-irħula taż-Żebbuġ, tax-Xagħra, ta’ Sannat u tal-Qala.

It-Tieni Dokument

Kif kien wiegħed sena qabel fl-4 ta’Mejju 1687 l-Isqof Cocco Palmieri waqqaf erba’ Parroċċi ġodda waħda fil-Qala,f’ Sannat, fix-Xagħra u fiż-Żebbuġ bid-digriet tat-28 ta’ April 1688. Din hijaparti mit-tweġiba li qiegħda fid-dokument tal-4 ta’ Mejju 1687 tiegħugħat-talba li għamlu in-nies ta’ dawn l-irħula f’Jannar tal-istess sena:“…essendori quattro altre contrade cioe’ della Cala, del Sannat, di Sant’Antonio e del Zebbug che hoggi se trovano nell’ istesso bisognio…”.

U Allura issa ngħaddu għat-tienidokument tal-Isqof Cocco Palmieri, id-digriet tat-28 ta’ April 1688 li fihinsibu l-proklamazzjoni tat-twaqqif tal-erba’ Parroċċi; Santa Margerita ta’Sannat, Sant’ Anton tax-Xagħra, Santa Marija tal-Qala u Santa Marijatal-Mirakli taż-Żebbug. Din il-proklamazzjoni insibuha għal madwar tnax-ildarba fid-digriet. Il-kuntratt ta’ dan id-digriet sar quddiem in-Nutar GiovanniBattista Dorbese nhar it-28 ta’ April 1688. Bħala ragħaj spiritwali jewKappillan għall-kontrada tal-Qala gie magħżul Dun Bernard Haber u fl-istess ħinġie ordnat biex ‘il quddiem jibni knisja parrokkjali fil-post hekk imsejjaħ Ta’Nadur ħdejn id-djar li kien hemm. Jidher biċ-ċar kif jgħid l-istess Isqof limix-xatt tar-Ramla għall-Wied ta’ Xħajma lejn Ta’ Ħamet sal-limiti tax-Xewkija,fejn iduru ma’ Triq l-Imġarr u jinżlu magħha sal-Imġarr kien jissejjaħ bħalaQala. Iżid jgħid l-Isqof bit-Taljan: “Comprendendosi in questo ristretto lasuddetta contrada TAL CALA con sue pertinenze, cioe’ Nadur, Comino e Ramla”.Dan kollu juri bic-car li f’din il-kontrada ma kienet teżisti l-ebda knisjaohra ħlief dik li kienet iddedikata lill-Immakulata Kunċizzjoni għalkemm kienettiġi mgħarrfa bħala Santa Marija tal-Qala minħabba li sas-sena 1615 dinil-knisja kienet iddedikata lil Santa Marija. Min dan id-digriet tat-28 ta’April tas-sena 1688 jidher biċ-ċar li l-Parroċċa għall-Lvant ta’ Għawdex saretfil-QALA flimkien ma dawk tax-Xagħra, Ta’ Sannat u dik taż-Żebbuġ.

It-Tielet Dokument

Niġi issa għat-Tielet dokument lijkompli jikkonferma dak li għidt iktar ‘il fuq dwar it-twaqqif tal-erba’parroċċi ġodda fit-28 ta’ April 1688. Din hija l-ittra tal-Isqof Cocco Palmierilill-awtoritajiet tal-Knisja f’Ruma fit-18 ta’ Settembru 1688. Dan id-dokumentġie rrivelat u ppublikat minn Patri Alexander Bonnici fis-sena 1975 fil-ktiebtiegħu “Il-Matriċi Kolleġġjata ta’ l-Assunta u l-Ewwel Parroċċi ta’ Għawdex”.Dan wieħed jista’ jsibu fil-paġni 118 u 119 taħt it-titlu ta’: SANNAT, IX-XAGĦRA,IL-QALA, U Ż-ŻEBBUĠ JINQATGĦU PARROĊĊI GĦAL RASHOM: WAQT LI SAN ĠORĠ TIBQA’PARROĊĊA IMMA MMEXXIJA MILL-ARĊIPRIET TAL-MATRIĊI TAL-ASSUNTA. F’ din l-ittral-Isqof Palmieri jgħid li kellhom jiġu mwaqqfa dawn l-erba’ parroċċi minħabbali l-Arċipriet ma setax ilaħħaq ma dawn ir-reġjuni kollha speċjalment ma’ dawkil-persuni li jkunu waslu fl-aħħar mumenti ta’ ħajjithom. Filwaqt li jitlobapprovazzjoni għat-talba tiegħu li jiġu kkonfermati dawn l-erba’ parroċċi ġoddamill-Vatikan, l-istess Isqof jsemmi dawn l-erba’ parroċċi b’isimhom. Għalhekk il-Vatikansar jaf b’dawn l-erba’ rħula jew reġjuni biss li huma: Ta’ Sannat, ix-Xagħra,il-Qala, u ż-Żebbuġ. L-approvazzjoni tat-twaqqif ta’ dawn l-erba’ parroċċiġodda ġiet approvata minn Ruma bid-digriet tal-5 ta’ Marzu 1689. Ir-rispostamill-Vatikan kienet din: “Concilii Tridentini Interpetum respondit:Affirmative”. Minn dan id-dokument jidher biċ-ċar li l-Isqof Cocco Palmierimill-ġdid jerġa’ jtenni li l-erba’ parroċċi ġodda mwaqqfa fit-28 ta’ April 1688minnu stess kienu Ta’ Sannat, ix-Xaghra, il-Qala u ż-Żebbuġ.

Ir-Raba’ Dokument

Jekk it-tliet dokumenti li għadna kifrajna: tal-4 ta’ Mejju 1687, tat-28 ta’ April 1688 u tat-18 ta’ Settembru 1688m’humiex bizzejjed biex jikkonfermaw li l-Qala kienet waħda mill-erba’ parroċċiimwaqqfa fit-28 ta’ April 1688, għandna document ieħor. Din hija l-vistapastorali li għamel f’Għawdex l-Isqof Davide Cocco Palmieri fl-1698, għaxarsnin wara t-twaqqif tal-erba’ parroċċi: Ta’ Sannat, tax-Xagħra, tal-Qala utaż-Żebbuġ. F’din il-vista l-Isqof jgħid li żar fost żjarat ohrajn il-parroċċili hu stess kien waqqaf għaxar snin qabel u li kienu ġew approvati mill-Vatikanbid-digriet tal-5 ta’ Marzu 1689. Jgħid li fil-Parroċċa tal-Qala kien hemm bħalaKappillan Dun Bernard Haber.

F’dawn l-erba’ dokumenti jidher biċ-ċarli l-Qala twaqqfet Parroċċa bid-digriet tat-28 ta’ April 1688 flimkien ma dawkta’ Sannat, tax-Xagħra u taż-Żebbuġ. Minn dawn id-dokumenti joħroġ biċ-ċarukoll li l-Parroċċa ta’ Santa Marija tal-Qala li kienet fil-kontrada li kienjisimha Qala kienet isservi għall-Lvant ta’ Għawdex kollu.